Dinozaury z Borkowic

Form type

Documentation site

Voivodeship

—

Area

8.15 ha

Established

2022

CRFOP ID

121334 Decision document (PDF) ↗

Public coordinates

—

Verified

Yes

I. UZASADNIENIE MERYTORYCZNE. Stanowisko dokumentacyjne jest jedną z form ochrony przyrody wymienioną w ustawie z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Zgodnie z art. 41 ww. ustawy, jest to niewyodrębniające się na powierzchni lub możliwe do wyodrębnienia, ważne pod względem naukowym i dydaktycznym, miejsca występowania formacji geologicznych, nagromadzeń skamieniałości lub tworów mineralnych, jaskinie lub schroniska podskalne wraz z namuliskami oraz fragmenty eksploatowanych lub nieczynnych wyrobisk powierzchniowych i podziemnych. Stanowiskami dokumentacyjnymi mogą być także miejsca występowania kopalnych szczątków roślin lub zwierząt. W Borkowicach na Mazowszu odkryto liczne unikalne ślady dinozaurów sprzed 200 mln lat. Odkrywkowa kopalnia iłów ceramicznych, obecnie przykrywana jest skałami nakładu. W dwóch poziomach bezpośrednio nad dolną warstwą iłu i pod górną warstwą iłu stwierdzono w spągach piaskowców występowanie licznych, perfekcyjnie zachowanych tropów dinozaurów w formie naturalnych odlewów. Potwierdzono nowe dla nauki gatunki tropów, które mają znaczenie dla nauki światowej. Zdaniem geologów z Państwowego Instytutu Geologicznego - Państwowego Instytutu Badawczego, odkryty zbiór śladów jest to "skamieniały skarbiec" porównywalny z najbardziej spektakularnymi tego typu zjawiskami na świecie. Jak wskazuje Instytut, ślady jakością zachowania przewyższają najlepsze znane odkrycia z Grenlandii, Ameryki Płn., Afryki Płd. czy Chin. W borkowickim znalezisku ślady pozostawione zostały przez dinozaury biegnące, płynące, odpoczywające i siedzące na błotnistym osadzie odkryto również wiele zagadkowych struktur, zapewne związanych z różnorodnymi aktywnościami życiowymi dinozaurów. Prace terenowe w kopalni odkrywkowej w Borkowicach wciąż dostarczają wyjątkowych skamieniałości, zarówno tropów, jak i kości zróżnicowanej, ale słabo poznanej fauny wczesnych dinozaurów. Oprócz kości dinozaurów znaleziono też szczątki innych zwierząt lądowych i szczątki ryb. Odlewy kości dinozaurów, liczne skamieniałości flory i ślady bezkręgowców oraz dobrze udokumentowane środowisko abiotyczne (barierowo – lagunowe) podnoszą wartość naukowo – poznawczą stanowiska. Naukowcy podkreślają też walory wystawienniczo - muzealne znaleziska, co dodatkowo uzasadnia ustanowienie stanowiska dokumentacyjnego. Stanowisko dokumentacyjne w Borkowicach może zostać w przyszłości przeznaczone na muzeum (względnie centrum edukacyjne), prezentujące odkryte tropy i kości dinozaurów oraz tło środowiskowe ich bytowania – są to szczególnie cenne i wymagające ochrony wartości przyrodnicze. W przyszłości mogą stanowić jedną z podstaw dla rozwoju gminy, powiatu i całego regionu. Projekt uchwały został uzgodniony z Regionalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska. W uchwale określono zakazy dla stanowiska dokumentacyjnego wybrane spośród katalogu zakazów wymienionych w art. 45 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody oraz wskazano zabiegi ochronne podejmowane w ramach ochrony czynnej stanowiska geologicznego (art. 5 pkt 5 ww. ustawy). Przedmiotowa uchwała dodatkowo realizuje wymagania dyrektywy INSPIRE poprzez określenie położenia stanowiska dokumentacyjnego przy pomocy współrzędnych geograficznych GPS oraz/lub współrzędnych geodezyjnych w Państwowym Układzie Współrzędnych Geodezyjnych 2000 strefa 7, co umożliwi uzupełnienie bazy informacji przestrzennej o informacje o obiektach/obszarach chronionych w województwie mazowieckim. II. OPIS PRZYRODNICZO-GEOLOGICZNY TERENU W BEZPOŚREDNIM SĄSIEDZTWIE STANOWISKA DOKUMENTACYJNEGO ORAZ UNIKATOWY CHARAKTER ODKRYCIA ŚLADÓW DINOZAURÓW. W kopalni odkrywkowej iłów białowypalajacych się (inna nazwa – iłów ceramicznych) na terenie Borkowice – Radestów odsłonięte zostały utwory mułowcowe, piaszczyste i ilaste wieku wczesnojurajskiego (górny hetang, ok. 199 mln lat temu, przysuska formacja rudonośna, tzw. I i II poziom rudny – tak nazywane z uwagi na historyczną eksploatację w tych poziomach rud żelaza – syderytów i wodorotlenków żelaza). Dolnojurajskie surowce ceramiczne i ogniotrwałe w regionie świętokrzyskim, reprezentują przeważnie skały ilaste trzech tzw. poziomów rudnych przysuskiej formacji rudonośnej, najczęściej II (środkowego), najrzadziej III (dolnego). Najcenniejszą kopalinę stanowią szare, białoszare i szarokremowe iły i iłowce II poziomu rudnego (Żarnów, Borkowice- Radestów, Rusinów, Zawada). Mogą to być także szare, białe i wiśniowe iły i iłowce poziomów II i III (Jakubów), a nawet wszystkich 3 poziomów rudnych (Paszkowice). Niekiedy (jak w złożu Zawada) dodatkową serię złożową stanowi pakiet ilasty zalegający między I i II poziomem rudnym. Złoże znajduje się na południe od wsi Borkowice, około 6 km na SE od Przysuchy i położone jest na krawędzi Garbu Gielniowskiego. Iły tworzące złoże należą do serii rudonośnej (przysuska formacja rudonośna) i stanowią odpowiednik II (czyli środkowego) poziomu rudnego (fig. 13 w Kozydra, 1968). Pokład iłów ogniotrwałych jest nachylony łagodnie (3-10 stopni) w kierunku zbliżonym do południowego i południowo-wschodniego i ma przeciętnie 3 metry miąższości. W części zachodniej złoża stwierdzono występowanie 3 linii uskokowych o niewielkim, kilkumetrowym zrzucie (fig. 14 w Kozydra, 1968), niewielkie uskoki stwierdzono także w obecnie eksploatowanej południowej części złoża. Od strony północnej i zachodniej iły ogniotrwałe tworzą wychodnię przykrytą kilkumetrową warstwą utworów czwartorzędowych. W części południowej, na głębokości około 25 m iły ogniotrwałe przechodzą w iłowce o znacznie mniejszej ogniotrwałości, a następnie w typowy poziom rudny z syderytami ilastymi. Iły serii złożowej mają zmienną barwę od białej przez kremową do jasnoszarej i szarej (miejscami pojawia się też różowa). W stropie i spągu serii złożowej, stanowiącej odpowiednik II poziomu rudnego, występują piaskowce drobno- i rzadziej średnioziarniste, białoszare i żółte, z przewarstwieniami mułowców i łupków ilasto-piaszczystych. Piaskowce występujące tuż przy spągu serii złożowej bywają wyraźnie zażelazione (wodorotlenki żelaza). Kopalina ogniotrwała w złożu Borkowice należy do odmian G3 i G4, towarzyszy jej też domieszka iłów nieogniotrwałych. Ogniotrwałość zmniejsza się ze wzrostem głębokości zalegania serii złożowej (po upadzie), a poza tym jest ona wyższa w pobliżu strefy zdyslokowanej tektonicznie. Kopalina z Borkowic jest na ogół średnioplastyczna. Na podstawie badań derywatograficznych i rentgenograficznych stwierdzono, że szeroko rozumiane iły ogniotrwałe w Borkowicach i w całym regionie świętokrzyskim zawierają głównie kaolinit, illit i detrytyczny kwarc, a miejscami małe domieszki minerałów żelaza i węgla organicznego. W odmianach o wyższej ogniotrwałości dominuje kaolinit. Stwierdzono, że w badanych iłach występują dwa rodzaje kaolinitu, różniące się wielkością uziarnienia i stopniem krystalizacji. W przypadku odmian o niższej ogniotrwałości (I poziom rudny) wzrasta zawartość illitu, a także kwarcu detrytycznego. Powszechnie znany jest też negatywny wpływ związków żelaza, które tworząc w wyższych temperaturach łatwotopliwe krzemiany, bardzo obniżają ogniotrwałość iłów. Stąd iły zawierające syderyt, z reguły nie stanowią ilastych kopalin ogniotrwałych. W wyniku procesów sedymentacji powstały iły kaolinitowo-illitowe zawierające zmienną, choć na ogół znaczną domieszkę związków żelaza, głównie w postaci syderytu. Stanowiły one materiał wyjściowy dla iłów ogniotrwałych, które powstawały w wyniku epigenetycznego wietrzenia chemicznego. Przynajmniej od początku paleogenu region świętokrzyski ulegał stopniowej denudacji, a wietrzenie objęło również wychodnie skał jury dolnej. Pod wpływem tych procesów epigenetycznych, syderyty zostały rozłożone chemicznie, a związki żelaza (także wapnia i magnezu) wyługowane. Następowały zmiany w składzie minerałów ilastych (kaolinityzacja illitu). Występowanie dwóch rodzajów kaolinitu (o różnym uziarnieniu i stopniu krystalizacji) sugeruje dwuetapowe powstawanie tego minerału. Decydującą rolę w powstawaniu iłów ogniotrwałych przypisuje procesom epigenetycznym zachodzącym w paleogenie. Jednak ważniejszą rolę dla obecnego składu minerałów ilastych we frakcji <0,0002 mm, odgrywały pierwotne czynniki paleoklimatyczne i paleośrodowiskowe, a zmiany późniejsze miały znaczenie drugorzędne. III. DZIAŁANIA MAJĄCE NA CELU UTRZYMANIE WŁAŚCIWEGO STANU STANOWISKA – PLAN RATUNKOWY. Aktualnie konieczne jest pilne odstąpienie od kierunku rekultywacji rolnej na terenie górniczym będącym własnością prywatnego przedsiębiorcy i na mniejszym obszarze od rekultywacji w kierunku leśnym (po wstępnych uzgodnieniach z Lasami Państwowymi). W dalszej kolejności powinien zostać zmieniony plan zagospodarowania przestrzennego na wnioskowanym obszarze. Koniecznym wstępem do wymienionych działań jest podjęcie przez Radę Gminy uchwały o ustanowieniu stanowiska dokumentacyjnego, czego uzasadnienie stanowią unikatowe znaleziska paleontologiczne – każdy z nich stanowi pomnik przyrody nieożywionej o najwyższych walorach naukowych i edukacyjnych. W chwili obecnej przedsiębiorcę wciąż obowiązuje kierunek rekultywacji rolniczej i leśnej, co bardzo utrudnia bieżące pozyskiwanie okazów, a w przyszłości także bardzo utrudni wydobycie bloków skalnych z hałd, którymi wciąż jest wypełniane wyrobisko. Docelowo stanowisko dokumentacyjne ma zostać oczyszczone z hałd, a wszystkie wypełniające je bloki skalne zostaną poddane selekcji przez specjalistów. Te zawierające tropy i inne pomniki przyrody wejdą w skład repozytorium okazów, pozostałe zostaną umieszczone w odrębnym miejscu jako ostateczna hałda odpadów skalnych. Należy podkreślić, że ustanowienie stanowiska dokumentacyjnego na proponowanym obszarze nie koliduje z innymi formami ochrony przyrody, gdyż przedmiotowy teren innych niż geologiczno-paleontologiczne walorów nie reprezentuje.