Stawy Adolfińskie

Nature landscape complex

← Back to registry

Metadata

Form type: Nature landscape complex
Voivodeship: —
Area: 183.60 ha
Established: 2025
CRFOP ID: 122856 Decision document (PDF) ↗
Public coordinates: —
Verified: Yes

Szczególnym celem ochrony zespołu przyrodniczo-krajobrazowego jest utrzymanie oraz ochrona różnorodności biologicznej oraz walorów krajobrazowych, widokowych i estetycznych krajobrazu kulturowego kompleksu stawowego Adolfin, obejmującego układ dziewięciu stawów karpiowych wraz z infrastrukturą towarzyszącą, stanowiącego część ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły (PLB120004), ustanowionego obszarem specjalnej ochrony ptaków wodno-błotnych z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej. Realizacja celów ochrony wymaga trwałego zachowania i zapobieżenia utraty wartości przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych, a także utrzymania struktury przestrzennej terenów z uwzględnieniem swoistych cech miejscowego krajobrazu, a także ochrony gatunków roślin i zwierząt oraz zróżnicowanych siedlisk przyrodniczych.

Object & location

Boundary description: ZP-K jest położony w miejscowości Grojec, gmina Oświęcim, powiat oświęcimski, województwo małopolskie, na działkach ewidencyjnych o numerach: 1609/1 1609/2 1609/3 1610 1612 1615 1616 1657 1964 1965 1571 1566 1572 1573 1574 1575 1576 1577 1579 1580 1581 1582 1583 1584 1585 1586 1587 1588 1589 1590 1591 1592 1593 1594 1595 1598 2149 2150 1562 1564 1565 1659/6 1804 1805 1806 1807 1808 1809 1810 1811 2147 2148 1563 1561 1578 1968 1623/1 1960/2 2333 1567 1568 1569 2332 2330 2329 2146/2 1963 1962 1961 1960/3 1656/2 1623/2 1621 1620 1619 1618 1617 1614 1611 1570 1613 1560 1960/1 1966/2 1604/5 2331 1812 1608/4 – część działki 1625/38 – część działki

Identification & supervision

INSPIRE ID: PL.ZIPOP.1393.ZPK.397 PDF ↗
Supervisor: Wójt Gminy Oświęcim

Conservation status

Natural value: Walory przyrodniczo-krajobrazowe kompleksu stawowego Adolfin na potrzeby objęcia go ochroną w ramach Zespołu Przyrodniczo Krajobrazowego 1. Cele opracowania Kompleks stawowy Adolfin leży w powiecie oświęcimskim, zajmuje powierzchnię około 180 ha. Składa się z dziewięciu stawów typu karpiowego. Prowadzona jest tam hodowla ryb, głównie karpia. Kompleks Adolfin jest częścią ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły (PLB120004), ustanowionego obszarem specjalnej ochrony ptaków wodno-błotnych z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej. Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie walorów przyrodniczych i krajobrazowych kompleksu stawowego Adolfin na potrzeby objęcia go ochroną poprzez utworzenie Zespołu Przyrodniczo Krajobrazowego. 2. Historia stawów oraz gospodarki karpiowej w okolicach Oświęcimia (na podstawie opracowania pod tytułem „Dolina Karpia. Przewodnik turystyczny. Kraków, 2008. Towarzystwo na rzecz Ziemi). Stawy typu karpiowego, charakterystyczne głównie dla Europy środkowo-wschodniej, są środowiskiem bardzo specyficznym, stworzonym i utrzymywanym przez człowieka. Zbudowane zostały w celu hodowli ryb, są płytkie (około 1,5 m głębokości), ich dno jest wyrównane i lekko nachylone w kierunku mnicha spustowego, tak aby można z nich było grawitacyjnie spuścić wodę. Woda doprowadzana i odprowadzana jest ze stawów systemem rowów. Funkcjonowanie stawu związane jest z okresowym spuszczaniem wody oraz remontami, w czasie których usuwany jest nadmiar roślinności i osadów dennych. Kompleksy stawowe w okolicach Oświęcimia i Zatora należą do najstarszych i jednych z największych w naszym kraju ośrodków hodowli karpia. O ile w XIII-XIV wieku spotkać można pojedyncze informacje o stawach w dobrach klasztornych na terenie ziemi oświęcimskiej, o tyle dla XV wieku dysponujemy już o wiele bogatszym materiałem źródłowym. W materiałach źródłowych dotyczących ziemi oświęcimskiej odnajdujemy już na przełomie XIV i XV wieku informacje źródłowe o istnieniu stawów (w Oświęcimiu w 1424 r. i dwa inne w 1426 r. należące wcześniej do wójta oświęcimskiego). Od XV wieku nastąpił gwałtowny rozwój gospodarki karpiowej, co związane było z opracowaniem przysadkowej hodowli karpia. W XV wieku rozpoczęto wprowadzać ją na ziemiach polskich, czerpiąc wzorce z Zachodu, najpierw na terenie księstwa oświęcimskiego a później zatorskiego. Ten typ hodowli polegał na przeprowadzaniu tarła w odrębnych, małych stawach tzw. tarliskach, przenoszeniu narybku do stawów odrostowych i wreszcie zarybianiu stawów głównych wyrośniętym narybkiem tzw. piątnikami. Zatem istota zabiegów przesadkowych sprowadzała się do przeprowadzania tarła i odrostu narybku poza stawem głównym. Ten typ hodowli służył do masowej produkcji materiału zarybieniowego karpia. Gospodarstwa stawowe powstały w południowo-zachodniej części dawnej Rzeczypospolitej w dobrach królewskich, gdyż tylko monarcha mógł w ówczesnych warunkach pozwolić sobie na bardzo drogie i długoletnie inwestycje. Prym wiodło gospodarstwo oświęcimskie zorganizowane w drugiej połowie XV wieku i na przełomie XVI wieku w oparciu o królewszczyzny znajdujące się w księstwie oświęcimskim Na przestrzeni od Oświęcimia aż do Porąbki istniały nieprzerwanie na długości ponad 20 km stawy już w początkach XVI wieku. Z inwentarza spisanego w 1508 r. wiadomo, iż w samym mieście Oświęcimiu istniały wtedy 4 duże stawy (tzw. Wielki, Kaprowy, Młyński i Podgrodny), a oprócz tego 7 stawków służących jako stawki płodowe. Za starosty Andrzeja Kościeleckiego zbudowano wielki staw (obecny Kościelecki w kompleksie Adolfin), do którego np. w 1534 r. zarybiono 500 kóp piątników. On też zawsze dostarczał największą ilość ryb na stół królewski. W pozostałych stawach oświęcimskich zarybiano średnio 10-20 kóp. W pierwszej połowie XVI w. ryby z gospodarstwa oświęcimskiego trafiały w przeważającej mierze na stół królewski do Krakowa. Według inwentarza z 1720 r. stawy oświęcimskie były bardzo zaniedbane, zamulone i pozarastane olszyną, groble zrujnowane, a zanieczyszczone młynówki nie pozwalały na większą produkcję. W drugiej połowie XVIII w. nastąpiło zjawisko wykorzystywania zarośniętych stawów jako pastwisk – wydzierżawiano je mieszczanom oświęcimskim i okolicznym chłopom. Już w 1773 r. na żadnym ze stawów pod Oświęcimiem nie hodowano karpi. Zanik państwa polskiego przyczynił się do tego, iż świetność gospodarstwa oświęcimskiego przeszła do historii, a królewskie stawy zaczęły bezpowrotnie znikać z krajobrazu okolic Oświęcimia lub zmniejszane nie przedstawiają obecnie takiej wielkości jak niegdyś. Dość wspomnieć, iż tylko staw Budzki zmniejszył się 5-6 krotnie, a obecny Kościelecki to jedynie nikła część pierwotnego stawu. 3. Gospodarka karpiowa (na podstawie opracowania pod tytułem „Dolina Karpia. Przewodnik turystyczny. Kraków, 2008. Towarzystwo na rzecz Ziemi) Gospodarka karpiowa w okolicy Oświęcimia i Zatora funkcjonuje zgodnie z tak zwanym „przysadkowym” systemem Dubisza. Polega on na chowie poszczególnych roczników karpia w osobnych stawach i „przesadzaniu” ich do innych stawów w kolejnych latach życia. W obrębie gospodarstwa rybackiego znajduje się kilka typów stawów różniących się od siebie powierzchnią, głębokością i funkcją, tak by zapewnić odpowiednie warunki życia poszczególnym rocznikom karpia. Najmniejszymi powierzchniowo i najpłytszymi stawami są tarliska (pojedynczy zbiornik zajmuje około 100 m2), które wypełnione są wodą tylko przez kilka dni w roku na okres tarła. Ich dno porastają delikatne trawy, na których samice karpia składają ikrę. Na kilka dni przed tarłem, zazwyczaj z początkiem maja, zbiorniki zalewa się wodą. Na tarło wybiera się okres dobrej pogody, aby woda nagrzała się do temperatury 18°C. Kiedy woda jest już dostatecznie ciepła rybacy wpuszczają do stawików 2 samice i 3 samce tarlaków (osobniki wykorzystywane do rozrodu, co najmniej pięcioletnie, specjalnie wyselekcjonowane i pielęgnowane). Rozpoczyna się tarło. Samice składają do wody ikrę, w tym czasie samce walczą o dostęp do niej. Przepychają się między sobą i polewają ikrę mleczem. Z zapłodnionych jaj po kilku dniach wylęgają się larwy karpia, które przenosi się do większych stawów, tzw. przesadek pierwszych. Przesadki pierwsze są większe i głębsze od tarlisk. Pojedynczy akwen zajmuje około 1 – 2 ha i ma do 1 m głębokości. Ponieważ zbiorniki te są płytkie i wypełnione wodą zaledwie przez okres kilku miesięcy, są z reguły mocno zarośnięte. Dla zwiększenia żyzności nawozi się je obornikiem. Na kilka dni przed wpuszczeniem wylęgu staw zalewa się wodą. Małe karpie przebywają tutaj około miesiąca żywiąc się głównie planktonem. Pod koniec tego okresu uzyskuje się tzw. miesięcznik (lipcówkę), o wadze około 1–2 gramów. W połowie czerwca lub na początku lipca małe karpie przenosi się (przesadza się – „przesadkowy system chowu”) do stawów – przesadek drugich. Tam pokarmem, oprócz organizmów wodnych, są także podawane przez rybaków ziarna zbóż – głównie pszenicy. Oba typy przesadek zalewa się wodą dopiero 7–10 dni przed wprowadzeniem ryb. W pierwszym roku życia narybek osiąga wagę 30–50 gramów. Z przesadek drugich jesienią tego samego roku lub wiosną kolejnego przenosi się go do stawów kroczkowych, gdzie w drugim roku życia uzyskuje się kroczki, czyli ryby o ciężarze 150–250 gramów. Kroczki zostają przeniesione do największych w gospodarstwie stawów towarowych. Tu w trzecim roku życia osiągają one wagę ryb konsumpcyjnych – około 1,5 kg. Zarówno kroczki jak i karpie towarowe karmione są od maja, aż do końca września ziarnami zbóż, średnio trzy razy w tygodniu. Ponadto karpie, przekopując dno zbiornika same zdobywają pokarm (drobne bezkręgowce). Z jednego hektara stawu rybacy uzyskują od 300 do 1000 kg karpi towarowych. Od września do listopada odbywają się połowy karpi towarowych, które trafią na nasze stoły w okresie wigilijnym. W zależności od wielkości stawu, kilka dni lub kilka tygodni przed połowem rozpoczyna się spuszczanie wody. Ryby gromadzą się w najgłębszym miejscu w łowisku, przy mnichu spustowym. Tam przyciągnięte włokiem (rodzaj sieci) do brzegu, zostają wybrane i przetransportowane w specjalnych pojemnikach do sortowni. Po oddzieleniu od innych gatunków ryb, karp trafia do magazynów – niewielkich stawów ze stale dostarczaną świeżą wodą. W magazynach ryby już nie są karmione, czekają na okres sprzedaży przedświątecznej. W stawach poza karpiem hoduje się też inne gatunki, które mogą stanowić nawet do 40% masy wszystkich ryb w stawie, a są to głównie: karasie, liny, szczupaki, amury, tołpygi, sumy, jazie oraz okonie. 4. Walory krajobrazowo-kulturowe kompleksu stawowego Adolfin Kompleks stawowy Adolfin jest jednym z najstarszych w okolicy Oświęcimia i Zatora. Obecnie stawy karpiowe zajmują tutaj około 180 hektarów. W ramach projektowanego Zespołu Przyrodniczo Krajobrazowego ochroną zostałby objęty kompleks stawowy, gdzie od wielu wieków prowadzona jest gospodarka karpiowa. Kompleks Adolfin to fragment krajobrazu kulturowego zasługujący na ochronę ze względu na jego walory widokowe oraz historyczne. Walorem krajobrazowym jest układ dziewięciu stawów karpiowych wraz z infrastrukturą towarzyszącą. Zbiorniki te jak większość stawów typu karpiowego zostały usypane przez ludzi. Pierwsze wzmianki o stawach w rejonie kompleksu Adolfin sięgają XV wieku (patrz powyżej). Układ tych stawów, ich budowa oraz sposób zaopatrywania w wodę jest typowy dla gospodarki karpiowej prowadzonej w tej części Polski od wieków. Są to stawy typu ziemnego, zbiorniki są oddzielone groblami, znajduje się tam charakterystyczny układ rowów, które doprowadzają lub odprowadzają wodę ze stawów. Zbiorniki są płytkie – 1-1,5 m. W groblach każdego stawu istnieją tzw. mnichy, czyli urządzenia za pomocą których staw można napełnić wodą oraz można go całkowicie jej pozbawić. Tak więc, najważniejszym walorem krajobrazowym i kulturowym projektowanego zespołu przyrodniczo-krajobrazowego jest układ dziewięciu stawów typu karpiowego wraz z infrastrukturą towarzyszącą tworzących kompleks hodowlany, gdzie początki prowadzenia gospodarki karpiowej sięgają XV wieku. Płytsze części zbiorników oraz część grobli porośnięta jest przez szuwar (głównie trzcinowy oraz pałkowy). Roślinność szuwarowa na niektórych stawach porasta tylko ich brzegi, na innych tworzy mozaikowy układ i wnika w głąb zbiorników. Część grobli oraz teren między stawami porośnięty jest przez drzewa oraz krzewy. Latem większość akwenów pokryta jest kotewką orzechem wodnym – rośliną chronioną, której liście tworzą charakterystyczne rozety na tafli wody. W związku ze znacznym pokryciem zbiorników przez szuwary oraz rośliny o liściach pływających, stawy omawianego kompleksu przypominają zbiorniki o charakterze naturalnym lub półnaturalnym. Widok ten jest charakterystyczny dla kompleksów stawowych, gdzie prowadzona jest ekstensywna gospodarka karpiowa. Jednocześnie „pozorne zaniedbanie” stawów podnosi ich walory wizualne i estetyczne, gdyż nie przypominają one jednolitych pod względem roślinności (nisko skoszona trawa na groblach, brak drzew i krzewów, tafla wody bez roślinności) i krajobrazu „sztucznych” zbiorników wykorzystywanych w celach wędkarskich. Obecnie, walory wizualne, estetyczne, przyrodnicze i kulturowe kompleksu Adolfin przyciągają zarówno okolicznych mieszkańców jak i turystów. Od stawu Górny do stawu Krzemieńczyk zlokalizowana jest ścieżka przyrodnicza, wzdłuż której znajdują się tablice informacyjne (obecnie zaniedbane) omawiające tradycyjną hodowlę karpia oraz gatunki ryb występujące w stawach. Stawy te są miejscem spacerów i wypoczynku okolicznych mieszkańców. Z walorów kompleksu Adolfin korzystają również: biegacze, fotograficy oraz osoby uprawiające nordic walking. Kompleks ten jest miejscem, gdzie co roku odbywa się wiele zorganizowanych wycieczek ornitologiczno-przyrodniczych prowadzonych m.in. przez Koło Ornitologów z Pisarzowic. Stawy te są licznie odwiedzane również przez ornitologów, których przyciąga tutaj bogata awifauna. Ponadto akweny te są poligonem, gdzie od wielu lat prowadzone są badania przez Polską Akademię Nauk nad biologią rybitwy białowąsej, gatunku ptaka charakterystycznego dla tego kompleksu. 5. Metodyka waloryzacji przyrodniczej W niniejszym opracowaniu wykorzystano zarówno dane publikowane jak i niepublikowane dotyczące awifauny kompleksu stawowego Adolfin. Intensywne badania ornitologiczne na tym terenie są prowadzone już od lat 90-tych (m.in. Wiehle et al. 2002, 2020; Ledwoń et al. 2014). Przeprowadzono tutaj również inwentaryzację ptaków lęgowych na potrzeby ochrony tego terenu w ramach sieci Natura 2000 Dolina Dolnej Soły (np. Chrząścik i Malczyk 2009). W kompleksie Adolfin od wielu lat prowadzone są ponadto badania nad ekologią rybitwy białowąsej (np. Ledwoń et al. 2014). W ramach niniejszego opracowania wykorzystano również dane zebrane w bazie ornitologicznej Ornitho.pl. oraz w ramach Monitoringu Rybitw Bagiennych (na zlecenie GIOŚ). Liczebności ptaków lęgowych w skali całego obszaru Natura 2000 Dolina Dolnej Soły uzyskano z danych publikowanych, w tym z najbardziej aktualnej inwentaryzacji wykonanej na zlecenie RDOŚ w roku 2017. W niniejszym opracowaniu, uwzględniono gatunki ptaków lęgowe w kompleksie Adolfin, stanowiące przedmiot ochrony obszaru Natura 2000 Dolina Dolnej Soły. W kompleksie Adolfin od wielu lat prowadzona jest czynna ochrona rybitwy rzecznej – wodowane są tutaj platformy lęgowe dla tego gatunku (S. Gacek, D. Czernej, J. Wróbel, Cz. Zontek, M. Ledwoń – dane niepublikowane). Monitoring kotewki orzecha wodnego Trapa natans jest prowadzony od 2002 roku (M. Ledwoń., S. Smieja – dane niepublikowane). 6. Lęgowa awifauna wodno-błotna kompleksu stawowego Adolfin (gatunki ptaków stanowiące przedmiot ochrony Natura 2000 Dolina Dolnej Soły). Perkozek Tachybaptus ruficollis W kompleksie Adolfin w latach 2021-2024 gniazdowało co najmniej kilkanaście par tego gatunku. Ptak ten gniazdował zarówno w szuwarach jak i na kotewce orzechu wodnym. Perkozek na terenie ostoi Dolina Dolnej Soły gniazduje na stawach karpiowych, gniazda buduje w szuwarach oraz na roślinach o liściach pływających. Na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły populację tego gatunku oceniono na 128-135 par (Chrząścik, Malczyk 2009, dane niepublikowane). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r. wykazał występowanie 52-70 par. Siedlisko – gatunek ten związany jest z wodą, żeruje w obrębie stawów. W kompleksie Adolfin zakłada gniazda zarówno na skraju szuwarów jak na i liściach roślin pływających. Perkoz dwuczuby Podiceps cristatus W kompleksie Adolfin gniazduje 9-30 par tego gatunku (Wiehle et al. 2002, dane niepublikowane 2021-2024). Ptak ten na terenie ostoi Dolina Dolnej Soły gniazduje głównie na stawach karpiowych, gniazda buduje najczęściej na roślinach o liściach pływających – kotewce orzechu wodnym oraz na skraju szuwarów. Chętnie gniazduje w sąsiedztwie rybitw białowąsych. Na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły populację tego gatunku oceniono na 122-134 pary (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 74-95 pary. Siedlisko – gatunek ten związany jest z wodą, żeruje w obrębie stawów. W kompleksie Adolfin zakłada gniazda zarówno na skraju szuwarów jak na i na liściach roślin pływających. Zausznik Podiceps nigricollis W kompleksie Adolfin gatunek ten gniazduje w liczbie do około 30 par (dane niepublikowane, lata 2021-2024). W ostatnich kilkunastu latach nastąpił spadek liczebności zausznika w całej dolinie górnej Wisły (Wiehle et al. 2020). Na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły populację tego gatunku oceniono na 50-55 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Siedlisko – zausznik związany jest z wodą, żeruje w obrębie stawów. W kompleksie Adolfin zakłada gniazda na liściach roślin pływających, często w pobliżu lub w obrębie kolonii rybitw białowąsych. Siedliska te występują na wszystkich stawach w kompleksie Adolfin. Cyranka Anas querquedula W kompleksie Adolfin cyranka gniazdowała w liczbie 2-3 par (Wiehle et al. 2002). Ptak ten na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły gniazduje na stawach karpiowych. Na terenie ostoi populację tego gatunku oceniono na 4-7 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 6-9 par. Siedlisko – cyranka związana jest z wodą, żeruje w obrębie stawów. Zakłada gniazda w szuwarach, na wyspach. Krakwa Mareca strepera W kompleksie Adolfin w latach 2021-2024 gniazdowały co najmniej 1-2 pary krakw (dane niepublikowane). Ptak ten na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły gniazduje głównie na stawach karpiowych. Populację tego gatunku na terenie ostoi oceniono w roku 2017 na 18-29 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 12-15 par. Siedlisko – krakwa związana jest z wodą, żeruje w obrębie stawów. Zakłada gniazda w głównie w szuwarach oraz na wyspach. Głowienka Aythya ferina W kompleksie Adolfin głowienka gniazduje w liczbie 2-10 par (Wiehle et al. 2002, dane niepublikowane – lata 2021-2024). Ptak ten na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły gniazduje głównie na wyspach i w szuwarach na stawach karpiowych, często w towarzystwie śmieszek. Na terenie ostoi populację tego gatunku oceniono na 122-161 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 100-175 par. Siedlisko – głowienka związana jest z wodą, żeruje w obrębie stawów. Zakłada gniazda w głównie w szuwarach oraz na wyspach. Czernica Aythya fuligula W kompleksie Adolfin gniazduje 10-24 par czernicy (Wiehle et al. 2002, dane niepublikowane 2021-2024). Ptak ten na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły gniazduje głównie na stawach karpiowych. Na terenie ostoi populację tego gatunku oceniono na 248-334 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 115-190 par. Czernica na terenie ostoi zmniejsza swoją liczebność (Wiehle 2020). Siedlisko – czernica związana jest z wodą, żeruje w obrębie stawów. Zakłada gniazda w głównie w szuwarach oraz na wyspach. Kokoszka Gallinula chloropus W kompleksie Adolfin gniazduje do kilkunastu par kokoszek (dane niepublikowane 2021-2024). Ptak ten na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły gniazduje głównie na stawach karpiowych w szuwarach oraz na wyspach. Na terenie ostoi populację tego gatunku oceniono na 77-110 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 40-47 par. Siedlisko – kokoszka związana jest z wodą, żeruje w obrębie stawów. Zakłada gniazda w głównie w szuwarach oraz na wyspach. Gęgawa Anser anser W kompleksie Adolfin gniazduje co najmniej 5-10 par (2021-2024 dane niepublikowane). Ptak ten na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły gniazduje głównie na stawach karpiowych. Na terenie ostoi populację tego gatunku oceniono na 26-31 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 18-20 par. Gatunek ten w całej dolinie górnej Wisły zwiększa swoją liczebność (Wiehle 2020). Gęgawy od późnego lata do intensywnych mrozów żerują na nasionach kotewki. W ostatnich latach w skali Doliny Dolnej Soły kompleks Adolfin jest bardzo ważnym miejscem żerowania i odpoczynku gęgawy w okresie po lęgowym. Liczebności sięgają do około 2000 osobników (dane niepublikowane). Siedlisko – gęgawa związana jest głównie z wodą, żeruje w obrębie stawów, ale także na polach. Zakłada gniazda głównie w szuwarach oraz na wyspach. Śmieszka Chroicocephalus ridibundus W kompleksie Adolfin, w ostatnich latach, gatunek ten gniazduje głównie na sztucznych platformach na stawie Kościelecki I w liczbie do około 30 par (dane niepublikowane). Sporadycznie śmieszki gniazdują też na stawie Letnim. Ptak ten na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły gniazduje zarówno na stawach karpiowych jak i na wyspach na żwirowniach. Na terenie ostoi populację tego gatunku oceniono na 2068-2080 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 2 030 par. Siedlisko – śmieszka związana jest głównie z wodą, w kompleksie Adolfin żeruje w obrębie stawów. Jednak jej głównym żerowiskiem są pola uprawne, składowiska odpadów oraz sady z czereśniami. Zakłada gniazda głównie w szuwarach oraz na wyspach, na kompleksie Adolfin gniazduje głównie na sztucznych platformach. Rybitwa rzeczna Sterna hirundo Rybitwa rzeczna w kompleksie Adolfin gniazduje na sztucznych platformach na stawie Kościelecki I. W ostatnich latach, co roku gniazduje tam do 45 par (S. Gacek i inni – dane niepublikowane). W latach 2021-2022 gniazdowało tam odpowiednio 16 i 22 pary. W całej ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły w tych latach gniazdowało odpowiednio 53 i 108 par (M Ledwoń, J. Betleja dane niepublikowane). Ptak ten na terenie ostoi gniazduje na wyspach na żwirowniach, preferuje niezarośnięte żwirowo-piaszczyste plaże. Na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły populację tego gatunku oceniono na 83-90 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 15-30 par. Siedlisko – rybitwa rzeczna związana jest głównie z wodą, w kompleksie Adolfin żeruje w obrębie stawów, jest gatunkiem rybożernym. W dolinie górnej Wisły zakłada gniazda głównie na niezarośniętych wyspach na stawach i żwirowniach. W obrębie kompleksu Adolfin gniazduje na sztucznych platformach zwodowanych na stawie Kościelecki I. Rybitwa białowąsa Chlidonias hybrida Kompleks Adolfin jest ważnym miejscem gniazdowania rybitwy białowąsej zarówno w skali ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły jak i w skali całej Polski. W roku 2021 gniazdowało tutaj 278 par, w roku 2022 roku 310, w 2023 119 a w 2024 roku 389 par. Populacja gniazdująca w roku 2024 na stawach Adolfin (389 par) stanowiła 12% populacji krajowej (3346 par, Tabela 1). W kompleksie Adolfin w latach 2021-2024 ptaki gniazdowały głównie na stawach: Kościelecki I, Kościelecki II, Górny, Krzemińczyk oraz Zimowy. Znaczny spadek liczebności tego gatunku w roku 2023 zarówno na stawach Adolfin jak i w skali całego obszaru Natura 2000 Dolina Dolnej Soły był związany z zaniechaniem gospodarki stawowej. Wiele stawów w kompleksie Zaborze, Grojec oraz Adolfin było pozbawionych wody, co uniemożliwiło gniazdowanie ptakom. Rybitwy białowąse gniazdują na kotewce orzechu wodnym, która pokrywa większość stawów w kompleksie Adolfin. Dolina Dolnej Soły oraz trzy pobliskie ostoje: Dolina Górnej Wisły, Stawy w Brzeszczach oraz Dolina Dolnej Skały, są jednymi z najważniejszych ostoi tego gatunku w Polsce. Ptak ten na terenie ostoi gniazduje w koloniach na stawach karpiowych, gniazda buduje na roślinności o liściach pływających. W ostatnich kilkudziesięciu latach nastąpił wzrost lęgowej populacji tego gatunku zarówno w omawianej ostoi jak i w całej Polsce (Wiehle 2020; Ledwoń et al. 2014). Wzrost liczby par na stawach Adolfin w ostatnich dwudziestu latach był spowodowany m.in. zarośnięciem zbiorników kotewką orzechem wodnym, na której te ptaki gniazdują. Tabela 1 Liczba par rybitwy białowąsej Chlidonias hybrida w kompleksie Adolfin oraz w Polsce w latach 2021-2024 Chodkiewicz, Przymencki 2023, Monitoring Rybitw Bagiennych (GIOŚ). Rok Polska lęgowa populacja rybitwy białowąsej (pary) Populacja gniazdująca w kompleksie Adolfin (pary) Udział procentowy rybitw białowąsych lęgowych w kompleksie Adolfin w stosunku do populacji krajowej (%) 2021 4 288 278 6 2022 4 490 310 7 2023 2 889 119 4 2024 3 346 389 12 Bączek Ixobrychus minutus Z uwagi na skryty tryb życia trudno ocenić liczebność tego gatunku na stawach Adolfin. Można szacować, że co roku (lata 2021-2024) gniazduje tutaj co najmniej 5 par (dane niepublikowane). Na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły gniazduje głównie na obszarze stawów karpiowych, zasiedla szuwary. Na terenie ostoi Natura 2000 populację tego gatunku oceniono na 19-20 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 6-11 par. Siedlisko – bączek jest gatunkiem czapli związanym głównie z szuwarami, gdzie zakłada gniazda i szuka pokarmu. Gniazduje także w zaroślach wierzbowych, ale w obrębie zbiorników wodnych. Zimorodek Alcedo atthis W kompleksie Adolfin gniazduje co najmniej 1 para (lata 2021-2024, dane niepublikowane. Ptak ten na terenie ostoi gniazduje na stawach karpiowych, żwirowniach i w dolinie rzeki Soły. Na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły populację tego gatunku oceniono na 7-10 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 3 par. Siedlisko – zimorodek gniazduje w urwistych brzegach rzek i zbiorników. Żywi się głównie rybami. Sieweczka rzeczna Charadrius dubius Ptak ten w kompleksie Adolfin gniazduje sporadycznie, jedynie w latach, gdy w kwietniu i maju stawy są pozbawione wody. Jego głównym miejscem gniazdowania w ostoi Dolina Dolnej Soły są żwirowiska w dolinie rzeki Soły. Na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły populację tego gatunku oceniono na 48-50 par, głównie w korycie rzeki Soły (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 14-25 par. Siedlisko – sieweczka rzeczna gniazduje głównie na żwirowych i piaszczystych plażach nad rzekami, sporadycznie także na dnie spuszczonych stawów oraz w obrębie żwirowni. Na terenie planowanego obszaru chronionego nie ma siedlisk tego gatunku. Krwawodziób Tringa totanus Ptak ten w kompleksie Adolfin gniazduje sporadycznie, jedynie w latach, gdy w kwietniu i maju stawy są pozbawione wody. Krwawodziób na terenie ostoi NATURA 2000 Dolina Dolnej Soły gniazduje na pozbawionych wody stawach karpiowych. Populację tego gatunku oceniono na 4-7 pary (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 8-12 par. Siedlisko – krwawodziób gniazduje głównie podmokłych łąkach, sporadycznie na dnie stawów pozbawionych wody. Bąk Botaurus stellaris W kompleksie Adolfin stwierdzono dwa odzywające się samce (2021-2022 – dane niepublikowane). Ptak ten na terenie ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły gniazduje w szuwarach na stawach karpiowych. Na terenie ostoi populację tego gatunku oceniono na 8-10 par (Chrząścik, Malczyk 2009). Monitoring przedmiotów ochrony, wykonany na zlecenie RDOŚ w Krakowie w 2017 r., wykazał występowanie 8-13 par. Siedlisko – bąk jest gatunkiem czapli związanym głównie z rozległymi szuwarami, gdzie zakłada gniazda i szuka pokarmu. 7. Kotewka orzech wodny Trapa natans Obecnie w sezonie letnim większość stawów kompleksu Adolfin pokryta jest kotewką orzechem wodnym. Gatunek ten jest rośliną jednoroczną, zakorzenioną w dnie, liście nawodne tworzą charakterystyczną rozetę. Kotewka jest gatunkiem chronionym. Na stawach Adolfin w latach 2002-2004 występowały jedynie pojedyncze płaty, nie przekraczające łącznie 0,1 ha powierzchni (M. Ledwoń, A. Smieja – dane niepublikowane). Około roku 2010, po okresowym zaprzestaniu gospodarki karpiowej, w kompleksie Adolfin oraz na sąsiednich kompleksach – Grojec oraz Zaborze rozpoczęła się ekspansja tego gatunku. Obecnie kotewka orzech wodny występuje na wszystkich stawach w kompleksie Adolfin. Niektóre z nich są nią całkowicie przez nią zarośnięte. W wyniku ekstensyfikacji hodowli karpia, kilkuletnich przerw w hodowli, w ostatnich kilkunastu latach powierzchnia stawów w kompleksie Adolfin zajmowana przez kotewkę wzrosła z 0,1 do ponad 100 ha. Kotewka na niektórych stawach utrudnia prowadzenie racjonalnej gospodarki karpiowej. Aktualnie hodowla karpiowa praktycznie nie jest prowadzona w kompleksie Adolfin. Stanowi to poważne zagrożenie dla gatunków ptaków będących przedmiotami ochrony obszaru NATURA 2000 Dolina Dolnej Soły. 8. Podsumowanie · Kompleks Adolfin to fragment krajobrazu kulturowego zasługujący na ochronę ze względu na jego walory widokowe, estetyczne, przyrodnicze oraz historyczne. · Celem powołania Zespołu Przyrodniczo Krajobrazowego na terenie kompleksu Adolfin, jest ochrona układu dziewięciu stawów karpiowych, gdzie historia prowadzenia gospodarki karpiowej sięga XV wieku. · Kompleks stawowy Adolfin znajduje w obszarze Natura 2000 Dolina Dolnej Soły (IBA PL124), który chroni lęgowe populacje ptaków związane ze stawami karpiowymi. · Kompleks stawowy Adolfin jest miejscem lęgów co najmniej siedemnastu gatunków ptaków z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej dla ochrony których powołano obszar Natura 2000 Dolina Dolnej Soły (przedmioty ochrony). · W skali kraju stawy kompleksu Adolfin są bardzo ważnym miejscem gniazdowania rybitwy białowąsej. W latach 2021-2024 gniazdowało tutaj od 4 do 12% krajowej populacji tego gatunku. 9. Literatura Chodkiewicz T., Przymencki M. (red.) 2023. Sprawozdanie z prac terenowych i opracowanie wyników uzyskanych w sezonie lęgowym w 2023 roku. Zadanie 1. Monitoring ptaków – prace terenowe i opracowanie wyników. Monitoring ptaków z uwzględnieniem obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000, lata 2023–2025. GIOŚ, Warszawa. Chrząścik A., Malczyk P. 2009. Dolina Dolnej Soły PLB120004 (IBA PL124). W: Chmielewski S., Stelmach R. 2009. Ostoje ptaków w Polsce – wyniki inwentaryzacji, część I: s.134-140.Boguski Wyd. Nauk., Poznań. Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z., Chodkiewicz T. (red.) 2015. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny. Wydanie 2. GIOŚ, Warszawa. https://monitoringptakow.gios.gov.pl/rybitwy-bagienne.html Ledwoń M., Betleja J., Stawarczyk T., Neubauer G., 2014. The Whiskered Tern Chlidonias hybrida expansion in Poland: the role of immigration. Journal of Ornithology 155: 45-470. Wiehle D. 2020. Zmiany awifauny lęgowej Doliny Dolnej Skawy. Ornis Polonica 61: 88-176. Wiehle D, Wilk T., Faber M., Betleja J., Malczyk P. 2002. Awifauna doliny górnej Wisły – część 1. Ptaki Ziemi Oświęcimsko-Zatorskiej. Notatki Ornitologiczne 43: 227-253. Zarządzenie Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Krakowie i Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska W Katowicach z dnia 30 stycznia 2017 r. zmieniające zarządzenie w sprawie ustanowienia planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Dolina Dolnej Soły PLB120004. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (wersja ujednolicona). 10. Dodatkowe uzasadnienie utworzenia zespołu przyrodniczo krajobrazowego pod nazwą „Stawy Adolfińskie” Objęcie ochroną kompleksu stawów Adolfin stanowi logiczną i uzasadnioną konsekwencję długotrwałego współistnienia działalności człowieka z przyrodą, szczególnie w kontekście nasilającej się antropopresji, wynikającej m.in. z bliskości miasta Oświęcim. Obszar ten cechuje się unikalną równowagą ekologiczną, ukształtowaną przez wielowiekową, zrównoważoną gospodarkę rybacką oraz formy użytkowania terenu sprzyjające zachowaniu bioróżnorodności. Analogicznie jak w Parku Narodowym Ujście Warty, gdzie tradycyjny wypas bydła stanowi element zrównoważonego użytkowania krajobrazu, kompleks Adolfin może pełnić funkcję modelowego przykładu synergii pomiędzy działalnością człowieka, a funkcjonowaniem ekosystemów – na poziomie regionalnym, w skali województwa małopolskiego. Wartość przyrodnicza tego obszaru znajduje wyraz nie tylko w percepcji mieszkańców i odwiedzających go turystów, lecz także w jego znaczeniu dla ptaków migrujących – które od ponad pięciu stuleci wykorzystują to siedlisko jako miejsce odpoczynku i żerowania podczas sezonowych przelotów wiosennych i jesiennych. Utworzenie Zespołu Przyrodniczo-Krajobrazowego „Stawy Adolfińskie” ma na celu nie tylko ochronę przyrodniczą, lecz także zachowanie kulturowego i historycznego dziedzictwa wzajemnych relacji pomiędzy człowiekiem a przyrodą. Ma za zadanie utrzymanie ciągłości tej opowieści, w której losy ludzi i ptaków się przeplatają. W tym kontekście forma ochrony różni się funkcjonalnie i ideowo od obszarów objętych siecią Natura 2000, kładąc nacisk na kontynuację harmonijnego współistnienia, a nie wyłącznie na ochronę określonych siedlisk i gatunków zgodnie z dyrektywami unijnymi. 11. Autorzy Uzasadnienie: dr Mateusz Ledwoń. Raport ornitologiczny: Małgorzata Mróz, Arkadiusz Mróz oraz Mateusz Ledwoń. Raport chiropterologiczny: Wojciech Gałosz AB ekosystem Wojciech Gałosz Raport ornitologiczny LISTA GATUNKÓW PTAKÓW OBSERWOWANYCH W
Conservation goals: Szczególnym celem ochrony zespołu przyrodniczo-krajobrazowego jest utrzymanie oraz ochrona różnorodności biologicznej oraz walorów krajobrazowych, widokowych i estetycznych krajobrazu kulturowego kompleksu stawowego Adolfin, obejmującego układ dziewięciu stawów karpiowych wraz z infrastrukturą towarzyszącą, stanowiącego część ostoi Natura 2000 Dolina Dolnej Soły (PLB120004), ustanowionego obszarem specjalnej ochrony ptaków wodno-błotnych z Załącznika I Dyrektywy Ptasiej. Realizacja celów ochrony wymaga trwałego zachowania i zapobieżenia utraty wartości przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych, a także utrzymania struktury przestrzennej terenów z uwzględnieniem swoistych cech miejscowego krajobrazu, a także ochrony gatunków roślin i zwierząt oraz zróżnicowanych siedlisk przyrodniczych.

Establishing act

UCHWAŁA NR XVII/124/25 RADY GMINY OŚWIĘCIM z dnia 16 czerwca 2025 roku w sprawie ustanowienia na obszarze gminy Oświęcim w miejscowości Grojec, gmina Oświęcim, powiat oświęcimski, województwo małopolskie zespołu przyrodniczo-krajobrazowego pod nazwą „Stawy Adolfińskie”

Dz. Urz. z 2025 r. poz. 3861 · Dz. Urz. Województwa Małopolskiego · 2025-06-20

No coordinates on record for this area.